Notariat w Imperium Rosyjskim i Królestwie Polskim – przejawy unifikacji i odrębności (1866-1915)
DOI:
https://doi.org/10.34858/api.3.2024.68Słowa kluczowe:
notariat, unifikacja, sądownictwo, czynności notarialne, Imperium Rosyjskie, Królestwo PolskieAbstrakt
Artykuł stanowi przekrojowe spojrzenie na instytucję notariatu w Imperium Rosyjskim i Królestwie Polskim. Przedstawiono w nim normy funkcjonowania notariatu oparte na przepisach rosyjskich w postaci ukazu z 14 kwietnia 1866 roku i ukazu z 19 lutego 1876 roku. Artykuł koncentruje się na analizie źródeł drukowanych, w tym źródeł archiwalnych i artykułów prasowych publikowanych w XIX i na początku XX wieku. Autor poszukiwał odpowiedzi na następujące pytania: w jaki sposób normy obu aktów prawnych były realizowane w praktyce w Królestwie Polskim oraz jakie postulaty zgłaszało środowisko notarialne w związku z powszechną próbą ujednolicenia systemu notarialnego w Królestwie Polskim i Cesarstwie Rosyjskim po 1876 roku.
Pobrania
Bibliografia
Źródła archiwalne (maszynopisy)
Zobacz w Google Scholar
Archiwum Państwowe w Białymstoku, Sąd Okręgowy w Białymstoku, Akta notariusza Ludwika Szlompki w Tykocinie, zespół nr 277, sygn. 5/2.
Zobacz w Google Scholar
Źródła drukowane
Zobacz w Google Scholar
Allerhand M., Prawo o notariacie, Lwów 1934.
Zobacz w Google Scholar
Drzewiecki H., Zarys dziejów notariatu w Polsce, Warszawa 1927.
Zobacz w Google Scholar
Glass J., Sprawozdanie z lustracji hipotecznej na ziemiach wschodnich i w okręgu białostockim, Kraków 1926.
Zobacz w Google Scholar
Glass J., Zarys prawa hipotecznego w byłym Królestwie Polskim, Warszawa-Kraków [1922].
Zobacz w Google Scholar
Muczkowski S., Austriacka ustawa notarialna z dnia 25 lipca 1871 roku historycznie i porównawczo objaśniona, Kraków 1887.
Zobacz w Google Scholar
Niemirowski A., Przegląd ustaw notarialnych obowiązujących obecnie w Europie, Warszawa 1880.
Zobacz w Google Scholar
Niemirowski A., Wykład notaryatu dziejowy i porównawczy. Część szczególna, Warszawa 1876.
Zobacz w Google Scholar
Prawo cywilne obowiązujące w Królestwie Polskim, red. S. Zawadzki, t. II, Warszawa 1861.
Zobacz w Google Scholar
Васьковский E., Учебник гражданского права, т. 2, Санкт-Петербург 1896.
Zobacz w Google Scholar
Фемелиди A., Русский нотариат. История нотариата и действующее нотариальное положение 14 апр. 1866 г.: Пособие к изучению русского нотариального права, Санкт-Петербург 1902.
Zobacz w Google Scholar
Akty normatywne
Zobacz w Google Scholar
Высочайше утвержденное Положение о нотариальной части, 14.04.1866 (43186),
Zobacz w Google Scholar
Полное собрание законов Российской Империи, т. 41, ч. 1, Санкт-Петербург 1868.
Zobacz w Google Scholar
Правила о примененiи к Варшавскому Судебному Округу Положенiя o нотарiальной части, 14 апреля 1866 года, Положения о нотариальной части (54401), Полное собрание законов Российской Империи, т. 50, ч. 1, Санкт-Петербург 1877.
Zobacz w Google Scholar
О введении в действие Судебных Уставов 20 ноября 1864 года в Царстве Польском, Полное собрание законов Российской Империи, т. 50, ч. 1, Санкт-Петербург 1877.
Zobacz w Google Scholar
Czasopisma
Zobacz w Google Scholar
F. [sygn. nierozwiązana], Projekt hipoteczny, ,,Przegląd Wileński”, 8 XI 1913, nr 41-43.
Zobacz w Google Scholar
Glass J., Ustrój notariatu w kilku najważniejszych państwach europejskich, ,,Przegląd Notarialny” 1933, nr 6.
Zobacz w Google Scholar
J. Ch. [sygn. nierozwiązana], Art. 220 ustawy notarialnej, ,,Gazeta Sądowa Warszawska”, Warszawa 29 VII (11 VIII) 1900, nr 32.
Zobacz w Google Scholar
Jałowiecki A., Zmiany pożądane w ustawie o notariacie, ,,Gazeta Sądowa Warszawska”, Warszawa 26 IV (8 V) 1897, nr 19.
Zobacz w Google Scholar
Jałowiecki A., Zmiany pożądane w ustawie o notariacie (ciąg dalszy), ,,Gazeta Sądowa Warszawska”, Warszawa 3 (15) V 1897, nr 20.
Zobacz w Google Scholar
Jałowiecki A., Zmiany pożądane w ustawie o notariacie (dokończenie), ,,Gazeta Sądowa Warszawska”, Warszawa 17 (29) V 1897, nr 22.
Zobacz w Google Scholar
Łada J., Z codziennej praktyki – do dyskusji. Jeszcze w sprawie opłat od wezwań notarialnych, ,,Notariat-Hipoteka. Czasopismo poświęcone sprawom ustrojowym i zawodowym notariatu i hipoteki”, Warszawa 1932, nr 33.
Zobacz w Google Scholar
Łuniewski H., Materiały do zmian w ustawach sądowych, ,,Gazeta Sądowa Warszawska”, Warszawa 18 (30) III 1895, nr 13.
Zobacz w Google Scholar
m. [sygn. nierozwiązana], Adolf Witold Aleksandrowicz (wspomnienie pozgonne), ,,Gazeta Sądowa Warszawska”, Postanowienie o zastosowaniu ustaw sądowych z d. 20 listopada 1864 r. do okręgu sądowego Warszawskiego (Najwyżej zatwierdzone 19 lutego 1875 r.),
Zobacz w Google Scholar
,,Gazeta Sądowa Warszawska”, Warszawa 5 (17 kwietnia) 1875, nr 16.
Zobacz w Google Scholar
Postanowienie o zastosowaniu ustaw sądowych z d. 20 listopada 1864 r. do okręgu sądowego Warszawskiego. (Najwyżej zatwierdzone 19 lutego 1875 r.). (Dokończenie), ,,Gazeta Sądowa Warszawska”, Warszawa 24 V (5 VI) 1875, nr 23.
Zobacz w Google Scholar
Przepisy o stosowaniu do okręgu sądowego warszawskiego Najwyżej zatwierdzonego 14 kwietnia 1866 r. postanowienia o notariacie (Najwyżej zatwierdzone 19 lutego 1875 r.), ,,Gazeta Sądowa Warszawska”, Warszawa 5 (17 VII) 1875 r., nr 28.
Zobacz w Google Scholar
Przepisy o stosowaniu do okręgu sądowego warszawskiego Najwyżej zatwierdzonego 14 kwietnia 1866 r. postanowienia o notariacie (Najwyżej zatwierdzone 19 lutego 1875 r.). Dokończenie, ,,Gazeta Sądowa Warszawska”, Warszawa 5 (17 VII) 1875 r., nr 29.
Zobacz w Google Scholar
Pytania prawne. II. Pytania dotyczące notariatu, ,,Gazeta Sądowa Warszawska”, Warszawa 21 X (2 XI) 1895, nr 44.
Zobacz w Google Scholar
Światopełk-Zawadzki J., Reforma notariatu, ,,Gazeta Sądowa Warszawska”, Warszawa 5 (18) II 1905, nr 7.
Zobacz w Google Scholar
Warszawa 5 VII 1913, nr 27.
Zobacz w Google Scholar
Werkowski K., Retrospektywny rzut oka na dzieje notariatu, ,,Notariat-Hipoteka: czasopismo poświęcone sprawom ustrojowym i zawodowym notariatu i hipoteki”, Warszawa 1932, nr 23.
Zobacz w Google Scholar
Z. [sygn. nierozwiązana], Uwagi nad ustawą o notariacie. Przyczynek do zamierzonej reformy sądowej (ciąg dalszy), ,,Gazeta Sądowa Warszawska”, Warszawa 29 XI (11 XII) 1897, nr 50.
Zobacz w Google Scholar
Z. [sygn. nierozwiązana], Uwagi nad ustawą o notariacie. Przyczynek do zamierzonej reformy sądowej (dokończenie), ,,Gazeta Sądowa Warszawska”, Warszawa 13 (25) XII 1897, nr 52.
Zobacz w Google Scholar
Z ustawy stemplowej. Decyzja Ogólnego Zebrania Wydziałów Sądu Okręgowego w Warszawie, ,,Gazeta Sądowa Warszawska”, Warszawa 12 XI 1910, nr 46.
Zobacz w Google Scholar
Opracowania
Zobacz w Google Scholar
Bereza A., W. Okniński, Sądownictwo siedleckie. Tradycje i współczesność, Warszawa 2010.
Zobacz w Google Scholar
Chwalba A., Polacy w służbie Moskali, Warszawa 1999.
Zobacz w Google Scholar
Czapska M., Szabat B., Zięba J., Adwokatura świętokrzyska. Zarys dziejów od początku XIX wieku, Kielce 2013.
Zobacz w Google Scholar
Danieluk J., Funkcjonowanie notariatu w Cesarstwie Rosyjskim na przykładzie akt zespołu Starszego Notariusza Sądu Okręgowego w Grodnie, ,,Miscellanea Historico-Iuridica”, Białystok 2018, t. XVII, z. 1.
Zobacz w Google Scholar
Dymmel A., Akta notarialne w badaniach bibliologa, [w:] Notariat i akta notarialne na ziemiach polskich w XIX i XX wieku, red. S. Piątkowski, K. Skupieński, Radom 2004.
Zobacz w Google Scholar
Dymmel A., Wartość lubelskich akt notarialnych jako źródła do badań prywatnych księgozbiorów duchowieństwa w pierwszej połowie XIX wieku, ,,Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, Lublin 2018, t. 110.
Zobacz w Google Scholar
Glass J., Zamiast wstępu do prawa hipotecznego, Warszawa 1918.
Zobacz w Google Scholar
Górak A., Latawiec K., Rosyjska administracja specjalna w Królestwie Polskim 1839-1918, Lublin 2015.
Zobacz w Google Scholar
Koredczuk B., Udział inteligencji prawniczej Królestwa Polskiego w kształtowaniu kultury książki (1815-1915), Wrocław 2011.
Zobacz w Google Scholar
Korobowicz A., Sądownictwo Królestwa Polskiego 1876-1915, Lublin 1995.
Zobacz w Google Scholar
Korobowicz A., Z dziejów notariatu w Królestwie Polskim 1876-1915, [w:] Państwo, prawo, myśl prawnicza: prace dedykowane profesorowi Grzegorzowi Leopoldowi Seidlerowi w dziewięćdziesiątą rocznicę urodzin, red. idem, L. Leszczyński, A. Pieniążek, Lublin 2003.
Zobacz w Google Scholar
Kowalska S., Podstawy prawne działalności notariuszy kaliskich w okresie międzywojennym, [w:] Dziedzictwo kulturowe miasta Kalisza i regionu południowej Wielkopolski, red. eadem, Poznań-Kalisz 2013.
Zobacz w Google Scholar
Kozak S., Akta notarialne jako źródło historyczne. Metodologia i kierunki badań, postulaty badawcze, ,,Studia Źródłoznawcze”, Warszawa 2009, t. XLVI.
Zobacz w Google Scholar
Kozak S., Reprezentatywność galicyjskich akt notarialnych z zasobu Archiwum Państwowego w Przemyślu, ,,Archeion”, Warszawa 1997, t. XCVIII.
Zobacz w Google Scholar
Kozak S., Rzeszowskie akta notarialne 1871-1918. Studium historyczno-źródłoznawcze, Rzeszów 2004.
Zobacz w Google Scholar
Kubicki T., Ustalanie tożsamości stron w świetle obowiązujących na ziemiach Królestwa Polskiego w XIX wieku przepisów notarialnych i hipotecznych a praktyka, ,,Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego”, Kraków 2012, t. XV.
Zobacz w Google Scholar
Kuryłowicz M., Z historiografii notariatu w Polsce, ,,Rejent”, Warszawa 1999.
Zobacz w Google Scholar
Latawiec K., ,,Gubiernskije Wiedomosti” jako źródło do badań nad notariatem Królestwa Polskiego drugiej połowy XIX wieku (na przykładzie guberni radomskiej), [w:] Notariat na ziemiach polskich w XIX i XX wieku. Ustawodawstwo – edukacja – piśmiennictwo, red. S. Piątkowski, K. Skupieński, Radom 2006.
Zobacz w Google Scholar
Latawiec K., Akta notarialne jako źródło badań nad ludnością rosyjską w Królestwie Polskim między powstaniem styczniowym a pierwszą wojną światową, [w:] Notariat i akta notarialne na ziemiach polskich w XIX i XX wieku, red. S. Piątkowski, K. Skupieński, Radom 2004.
Zobacz w Google Scholar
Latawiec K., Górak A., Legieć J., Bogdanow S., Naczelnicy organów rosyjskiej administracji specjalnej w Królestwie Polskim w latach 1839-1918. Słownik biograficzny. Ministerstwo Finansów, t. II, Lublin 2016.
Zobacz w Google Scholar
Malec D., Dzieje notariatu polskiego, Kraków 2007.
Zobacz w Google Scholar
Malec D., Skupieński K., Notariat Polski. Historia i współczesność, Warszawa 2006.
Zobacz w Google Scholar
Malec D., Notariat Drugiej Rzeczypospolitej, Kraków 2002.
Zobacz w Google Scholar
Mazurkiewicz J., Znaczenie akt notarialnych dla badań nad własnością w Księstwie Warszawskim i Królestwie Polskim, ,,Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska”, Lublin 1965, sectio F, vol. XX.
Zobacz w Google Scholar
Nowak M., Ruszkowska M., Notariusze sądu okręgowego i sądów pokoju guberni kieleckiej w latach 1876-1915 ̶ próba charakterystyki, [w:] Dzieje biurokracji na ziemiach polskich, red. A. Górak, I. Łuć, D. Magier, t. I, Radzyń Podlaski 2008.
Zobacz w Google Scholar
Oleszko A., Ustrój polskiego notariatu, Kraków 1999.
Zobacz w Google Scholar
Piątkowski S., Między kapłaństwem a rzemiosłem. Notariusz i jego praca w publicystyce ,,Gazety Sądowej Warszawskiej”, [w:] Notariat na ziemiach polskich w XIX i XX wieku. Ustawodawstwo – edukacja – piśmiennictwo, red. idem, K. Skupieński, Radom 2006.
Zobacz w Google Scholar
Sikorski R., Działalność kancelarii notarialnej pod koniec XIX i w pierwszych latach XX wieku oraz po odzyskaniu niepodległości, w świetle przepisów i zachowanej dokumentacji zespołu archiwalnego: Kancelaria notariusza Stanisława Leopolda Biernackiego w Częstochowie, ,,Ziemia Częstochowska”, Częstochowa 2016, t. XLII.
Zobacz w Google Scholar
Smyk G., Administracja publiczna Królestwa Polskiego w latach 1864-1915, Lublin 2011.
Zobacz w Google Scholar
Sójka-Zielińska K., Prawo cywilne, [w:] Historia państwa i prawa Polski , t. III: Od rozbiorów do uwłaszczenia, red. J. Bardach, M. Senkowska-Gluck, Warszawa 1981.
Zobacz w Google Scholar
Szczepaniak R., Akta notarialne kaliskie i ich znaczenie dla badań naukowych, ,,Rocznik Kaliski”, Kalisz 1976, t. IX.
Zobacz w Google Scholar
Szumski J., Inwentarz zespołu akt Starszy Notariusz Sądu Okręgowego w Grodnie [1581-1882] 1883-1915 [1920-1930]: indeks osobowy, Białystok 2012.
Zobacz w Google Scholar
Szymańska H., Śmiałowski J., Akta notarialne z terenu Królestwa Polskiego i ich wartość naukowa, ,,Archeion”, Warszawa 1959, t. XXX.
Zobacz w Google Scholar
Ślusarczyk W., Ordynacja krakowskiej jurydyki Wygoda z 6 czerwca 1759 r., ,,Krakowskie studia z historii państwa i prawa”, Kraków 2008, t. 2.
Zobacz w Google Scholar
Tarkowski M., Polacy na Litwie i Białorusi pod rządami Aleksandra II (1855-1881). Studium historyczno-prawne, Gdańsk 2018.
Zobacz w Google Scholar
Управленческая элита Российской империи. История министерств 1802-1917, ред. Б. Ананич, Р. Ганелин, В. Плешков, А. Соколов, А. Цамутали, В. Чернуха, Санкт-Петербург 2008.
Zobacz w Google Scholar
