Arcybiskup gnieźnieński podczas bezkrólewi doby polsko-litewskiej Rzeczypospolitej – interrex czy vicarius regis?
DOI:
https://doi.org/10.34858/api.4.2025.87Słowa kluczowe:
Rzeczpospolita Obojga Narodów, bezkrólewie, prymas, interrex, arcybiskup gnieźnieńskiAbstrakt
Po bezpotomnej śmierci Zygmunta II Augusta wybory kolejnych władców Rzeczpospolitej Obojga Narodów łączyły się ze stosunkowo długimi bezkrólewiami. Doniosłą rolę w ich trakcie spełniał arcybiskup gnieźnieński. To on informował o śmierci króla szlachtę i zagranicznych monarchów, a także wyznaczał terminy sejmików oraz następującego po nich sejmu konwokacyjnego. Prymas wskazywał deputatów do orzekającego podczas elekcji nadzwyczajnego sądu, a niekiedy rozdawał też inne godności. Rolą arcybiskupa było ponadto reprezentowanie państwa, na co składało się między innymi podejmowanie zagranicznych posłów, udzielanie im odpowiedzi, a nawet wyznaczanie członków zagranicznych misji dyplomatycznych. Swobodę działania prymasa istotnie ograniczali ustanowieni przy jego boku senatorowie i posłowie. Niejednokrotnie przychodziło metropolicie gnieźnieńskiemu godzić sprzeczne stanowiska szlachty. Nie wstępował on wprawdzie w ogół kompetencji królewskich, jednak jego pozycja ustrojowa uzasadnia stosowanie tytułu interrex.
Pobrania
Bibliografia
Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, zespół 364 (Archiwum Komierowskich), sygn. 62/82.
Zobacz w Google Scholar
Archiwum Historyczne Państwa Litewskiego w Wilnie, f. 163, ap. 1, nr 31.
Zobacz w Google Scholar
Archiwum Państwowe w Łodzi, zespół 571 (Archiwum Kossowskich z Głogowy), nr 58.
Zobacz w Google Scholar
Biblioteka Książąt Czartoryskich w Krakowie, sygn. 370, 390.
Zobacz w Google Scholar
Narodowe Historyczne Archiwum Białorusi w Mińsku, f. 1705, v. 1, d. 78.
Zobacz w Google Scholar
Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733-1795, wyd. M. Jusupović, Warszawa 2019.
Zobacz w Google Scholar
Chrapowicki J.A., Diariusz, cz. 2: lata 1665-1669, oprac. A. Rachuba, T. Wasilewski, Warszawa 1988.
Zobacz w Google Scholar
Diariusz sejmu konwokacyjnego 1668 roku, oprac. K. Przyboś, Kraków 2009.
Zobacz w Google Scholar
Heidenstein R., Rajnolda Hejdensztejna sekretarza królewskiego dzieje Polski od śmierci Zygmunta Augusta do roku 1594, t. 1, Petersburg 1857.
Zobacz w Google Scholar
Kitowicz J., Opis obyczajów za panowania Augusta III, Warszawa 1985.
Zobacz w Google Scholar
Kromer M., Polska, czyli o położeniu, obyczajach, urzędach i Rzeczypospolitej Królestwa Polskiego, ks. 2: O Rzeczypospolitej i urzędach w Polsce, tłum. W. Syrokomla, Wilno 1853.
Zobacz w Google Scholar
[Lengnich G.B.], B. Lengnicha prawo pospolite Królestwa Polskiego, Kraków 1836.
Zobacz w Google Scholar
Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės seimelių instrukcijos (1788–1790), red. R. Jurgaitis, A. Stankevič, A. Verbickienė, Vilnius 2015.
Zobacz w Google Scholar
Niesiecki K., Herbarz polski Kaspra Niesieckiego S.J. powiększony dodatkami
Zobacz w Google Scholar
z późniejszych autorów, rękopismów, dowodów urzędowych, t. 1, wyd. J.N. Bobrowicz, Lipsk 1846.
Zobacz w Google Scholar
Relacje nuncjuszów apostolskich i innych osób o Polsce od roku 1548 do 1690, t. II, Berlin-Poznań 1864.
Zobacz w Google Scholar
Radziwiłł A.S., Pamiętnik o dziejach w Polsce, t. 1: 1632-1636, oprac. A. Przyboś,
Zobacz w Google Scholar
R. Żelewski, Warszawa 1980; t. 3: 1647-1656, oprac. A. Przyboś, R. Żelewski, Warszawa 1980.
Zobacz w Google Scholar
Skibiński M., Europa a Polska w dobie wojny o sukcesję austriacką w latach 1740-
Zobacz w Google Scholar
-1745, t. II, Kraków 1913.
Zobacz w Google Scholar
Skrzetuski W., Prawo polityczne narodu polskiego, t. 1, Warszawa 1787.
Zobacz w Google Scholar
Volumina Constitutionum, t. II: 1550-1609, vol. 2: 1587-1609, do druku przygotował S. Grodziski, Warszawa 2008; t. III: 1611-1640, vol. 2: 1627-1640, do druku przygotowali S. Grodziski, M. Kwiecień, A. Karabowicz, Warszawa 2013.
Zobacz w Google Scholar
Volumina Legum, t. 2, Petersburg 1859; t. 3, Petersburg 1859; t. 7, Petersburg 1860;
Zobacz w Google Scholar
t. 9, Kraków 1889.
Zobacz w Google Scholar
Dubas-Urwanowicz E., Koronne zjazdy szlacheckie w dwóch pierwszych bezkrólewiach po śmierci Zygmunta Augusta, Białystok 1998.
Zobacz w Google Scholar
Dzięgielewski J., Prymasi w roli interreksów, [w:] Prymasi i prymasostwo w dziejach państwa i narodu polskiego, red. W.J. Wysocki, Warszawa 2002.
Zobacz w Google Scholar
Dzięgielewski J., Sejmy elekcyjne, elektorzy, elekcje 1573–1674, Pułtusk 2003.
Zobacz w Google Scholar
Grodziski S., Stanowisko interrexa w polskiej tradycji dziejowej, [w:] Leges sapere. Studia i prace dedykowane profesorowi Januszowi Sondlowi w pięćdziesiątą rocznicę pracy naukowej, Kraków 2008.
Zobacz w Google Scholar
Jarochowski K., Dzieje panowania Augusta II od wstąpienia Karola XII na ziemię polską aż do elekcyi Stanisława Leszczyńskiego (1702-1704), Poznań 1874.
Zobacz w Google Scholar
Kaczmarczyk Z., Organizacja państwowa w czasie bezkrólewia, [w:] Historia państwa i prawa Polski, t. II: Od połowy XV wieku do r. 1795, red. J. Bardach, Warszawa 1966.
Zobacz w Google Scholar
Kanecki O., Sądy kapturowe Wielkiego Księstwa Litewskiego (1572-1764), Sopot 2020.
Zobacz w Google Scholar
Kawecki R., Kardynał Michał Stefan Radziejowski (1645-1705), Opole 2005.
Zobacz w Google Scholar
Korytkowski J., Arcybiskupi gnieźnieńscy, prymasowie i metropolici polscy od roku 1000 aż do roku 1821 czyli do połączenia arcybiskupstwa gnieźnieńskiego z biskupstwem poznańskiem, t. 1, Poznań 1888.
Zobacz w Google Scholar
Kosman M., Interrex. Rola prymasów w kulturze politycznej dawnej i współczesnej Polski, Poznań 2011.
Zobacz w Google Scholar
Kriegseisen W., Sejm Rzeczypospolitej szlacheckiej (do 1763 roku). Geneza i kryzys władzy ustawodawczej, Warszawa 1995.
Zobacz w Google Scholar
Kucharski T., Sejmy elekcyjne w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w latach 1632-1733, Warszawa 2021.
Zobacz w Google Scholar
Lewandowska-Malec I., Vicarius regis. Rola arcybiskupa gnieźnieńskiego pod nieobecność króla elekcyjnego, „Krakowskie Studia z Historii Państwa i Prawa” 2010, t. 3.
Zobacz w Google Scholar
Pietrzak J., Przywileje i godności Prymasów Polski, „Studia Prymasowskie” 2011, r. 5.
Zobacz w Google Scholar
Presiowski I., Krótka wiadomość o sejmach i sejmikach przedsejmowych w dawnej Polsce, Kraków 1861.
Zobacz w Google Scholar
Staszewski J., O miejsce w Europie. Stosunki Polski i Saksonii z Francją na przełomie XVII i XVIII wieku, Warszawa 1973.
Zobacz w Google Scholar
Wiśniewski K., Urząd marszałkowski koronny w bezkrólewiach XVII-XVIII wieku (1632-1736), Warszawa 2015.
Zobacz w Google Scholar
Zakrzewski A.B., Sejmiki Wielkiego Księstwa Litewskiego XVI-XVIII w. Ustrój
Zobacz w Google Scholar
i funkcjonowanie: sejmik trocki, Warszawa 2000.
Zobacz w Google Scholar
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Oskar Kanecki
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
